Khi người bạn yêu thương phải chịu đựng rối loạn căng thẳng sau chấn thương, điều đó có thể khiến bạn cảm thấy quá tải. Nhưng với những bước giúp đỡ người mắc PTSD dưới đây từ backup4e.com, bạn hoàn toàn có thể đồng hành và giúp người thân của mình từng bước tiếp tục cuộc sống.
Sống chung với người mắc PTSD là một thử thách
Khi bạn đời, bạn bè hoặc thành viên trong gia đình mắc rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD), điều đó cũng ảnh hưởng trực tiếp đến bạn. Sống chung với người mắc PTSD không hề dễ dàng và có thể gây ra gánh nặng lớn cho các mối quan hệ cũng như đời sống gia đình. Bạn có thể bị tổn thương bởi sự lạnh nhạt, tính khí thất thường của người thân, hoặc gặp khó khăn khi cố hiểu hành vi của họ – tại sao họ lại ít thể hiện tình cảm hơn và dễ bùng nổ hơn.
Bạn có thể cảm thấy như mình đang phải “đi trên vỏ trứng” hoặc sống chung với một người xa lạ. Bạn cũng có thể phải gánh vác nhiều công việc nhà hơn và đối mặt với cảm giác bất lực khi người thân không chịu mở lòng. Các triệu chứng của PTSD thậm chí có thể dẫn đến mất việc làm, lạm dụng chất kích thích và nhiều vấn đề khác ảnh hưởng đến toàn bộ gia đình.
Thật khó để không tự ái hay chạnh lòng trước các triệu chứng này, nhưng điều quan trọng là phải nhớ rằng người mắc PTSD không phải lúc nào cũng kiểm soát được hành vi của họ. Với sự hỗ trợ đúng đắn từ bạn, gia đình và bạn bè, hệ thần kinh của người thân có thể dần “thoát kẹt”. Những lời khuyên dưới đây sẽ hữu ích cho những ai đang muốn giúp đỡ người mắc PTSD – học cách thấu hiểu và hỗ trợ họ vượt qua, giúp cuộc sống chung của cả hai trở lại bình thường.
7 cách giúp đỡ người mắc PTSD hiệu quả
1. Cung cấp sự hỗ trợ về mặt xã hội – cách giúp đỡ người mắc PTSD
Người mắc PTSD thường có xu hướng rút lui khỏi gia đình và bạn bè. Họ có thể cảm thấy xấu hổ, không muốn trở thành gánh nặng cho người khác, hoặc tin rằng mọi người sẽ không hiểu những gì họ đang trải qua. Dù việc tôn trọng ranh giới cá nhân của người thân là rất quan trọng, sự an ủi và đồng hành của bạn có thể giúp họ vượt qua cảm giác bất lực, đau khổ và tuyệt vọng. Trên thực tế, các chuyên gia về chấn thương tâm lý tin rằng sự hỗ trợ trực tiếp (mặt đối mặt) từ những người xung quanh là yếu tố quan trọng nhất trong quá trình phục hồi PTSD.
Biết cách thể hiện tình yêu thương và sự giúp đỡ người mắc PTSD tốt nhất không phải lúc nào cũng dễ dàng. Bạn không thể ép người thân của mình hồi phục ngay lập tức, nhưng bạn đóng một vai trò quan trọng trong quá trình chữa lành chỉ đơn giản bằng cách dành thời gian ở bên họ.
Đừng ép người thân phải nói ra
Cùng làm những việc “bình thường”
Để người thân chủ động, thay vì áp đặt họ phải làm gì
Quản lý căng thẳng của chính bạn
Kiên nhẫn
Tự trang bị kiến thức về PTSD
Chấp nhận (và lường trước) những cảm xúc hỗn độn
2. Trở thành một người biết lắng nghe
Mặc dù bạn không nên ép người mắc PTSD phải nói ra, nhưng nếu họ chủ động chia sẻ, hãy cố gắng lắng nghe mà không đưa ra kỳ vọng hay sự phán xét. Hãy cho họ thấy rõ sự quan tâm và hứng thú của bạn, nhưng đừng quá bận tâm về việc phải đưa ra lời khuyên. Chính hành động lắng nghe chú tâm mới là điều thực sự giúp ích cho người thân của bạn, chứ không phải những gì bạn nói ra.
Người mắc PTSD có thể cần phải nói đi nói lại về sự kiện đau thương đó nhiều lần. Đây là một phần của quá trình chữa lành, vì vậy hãy tránh sự cám dỗ muốn bảo người thân dừng nhắc lại quá khứ để “bước tiếp”. Thay vào đó, hãy sẵn sàng trò chuyện bao nhiêu lần tùy thuộc vào nhu cầu của họ.
Một số điều người thân kể có thể rất khó lắng nghe. Việc bạn không thích những gì mình nghe được là hoàn toàn bình thường, nhưng điều quan trọng là phải tôn trọng cảm xúc và phản ứng của họ. Nếu bạn bộc lộ thái độ phản đối, hoảng sợ hoặc phán xét, họ sẽ khó lòng mở lòng với bạn một lần nữa.
Những sai lầm trong giao tiếp cần tránh khi giúp đỡ người mắc PTSD:
Đừng:
- Đưa ra những câu trả lời qua loa hoặc hời hợt bảo người thân rằng mọi chuyện rồi sẽ ổn.
- Ngăn cản người thân nói về cảm xúc hoặc nỗi sợ hãi của họ.
- Đưa ra lời khuyên khi không được yêu cầu hoặc bảo người thân những gì họ “nên” làm.
- Đổ lỗi toàn bộ các vấn đề trong mối quan hệ hoặc gia đình cho bệnh PTSD của người thân.
- Phủ nhận, giảm nhẹ hoặc bác bỏ trải nghiệm đau thương của người thân.
- Đưa ra tối hậu thư, đe dọa hoặc yêu sách.
- Làm cho người thân cảm thấy họ yếu đuối vì không ứng phó tốt như những người khác.
- Bảo người thân rằng họ vẫn còn may mắn vì mọi chuyện chưa tồi tệ hơn.
- Xen vào bằng những trải nghiệm hoặc cảm xúc cá nhân của chính bạn.
3. Tái thiết lập niềm tin và sự an toàn – cách giúp đỡ người mắc PTSD khó nhưng hiệu quả
Chấn thương tâm lý làm thay đổi cách một người nhìn nhận thế giới, khiến thế giới đối với họ trở thành một nơi luôn nguy hiểm và đáng sợ. Nó cũng làm tổn thương khả năng tin tưởng người khác và tin tưởng chính bản thân họ. Nếu có bất kỳ cách nào giúp bạn củng cố lại cảm giác an toàn cho người thân, điều đó sẽ đóng góp rất lớn vào sự phục hồi của họ.
- Bày tỏ sự cam kết của bạn đối với mối quan hệ
- Tạo dựng các thói quen sinh hoạt
- Giảm thiểu căng thẳng tại nhà
- Nói về tương lai và cùng lập kế hoạch
- Nhấn mạnh vào điểm mạnh của người thân
- Tìm cách trao quyền cho người thân
4. Dự đoán và quản lý các yếu tố kích hoạt (Triggers)
Yếu tố kích hoạt là bất kỳ điều gì – một con người, địa điểm, sự vật hoặc tình huống gợi nhớ cho người thân về chấn thương và bùng phát triệu chứng PTSD, chẳng hạn như ký ức ùa về (flashback). Đôi khi, các yếu tố kích hoạt rất rõ ràng. Ví dụ, một cựu chiến binh có thể bị kích hoạt khi gặp lại đồng đội cũ hoặc nghe thấy tiếng động lớn giống như tiếng súng.
Tuy nhiên, có những yếu tố cần thời gian để nhận diện, chẳng hạn như việc nghe một bài hát từng phát khi sự kiện đau thương xảy ra, khiến bài hát đó (hoặc thậm chí các bài hát cùng dòng nhạc) trở thành yếu tố kích hoạt. Tương tự, yếu tố kích hoạt không nhất thiết phải đến từ bên ngoài; những cảm xúc và cảm giác bên trong cơ thể cũng có thể bùng phát triệu chứng PTSD. Hiểu về điều này để bạn lựa chọn cách giúp đỡ người mắc PTSD đúng đắn.
Các yếu tố kích hoạt bên ngoài phổ biến:
- Hình ảnh, âm thanh hoặc mùi hương gắn liền với chấn thương.
- Con người, địa điểm hoặc đồ vật gợi nhớ đến chấn thương.
- Các mốc thời gian quan trọng, chẳng hạn như ngày kỷ niệm hoặc một thời điểm cụ thể trong ngày.
- Yếu tố thiên nhiên (một số dạng thời tiết, mùa trong năm,…).
- Các cuộc trò chuyện hoặc thông tin trên truyền thông về chấn thương/tin tức tiêu cực.
- Tình huống tạo cảm giác bị tù túng (tắc đường, ở phòng khám bác sĩ, trong đám đông).
- Áp lực hoặc tranh cãi trong quan hệ tình cảm, gia đình, học tập, công việc hoặc tài chính.
- Tang lễ, bệnh viện hoặc việc điều trị y tế.
Các yếu tố kích hoạt bên trong phổ biến:
- Mất an toàn/khó chịu về mặt thể xác như đói, khát, mệt mỏi, bệnh tật hoặc ức chế tình dục.
- Bất kỳ cảm giác cơ thể nào gợi nhớ đến chấn thương, bao gồm cơn đau, vết thương cũ, sẹo, hoặc một chấn thương tương tự.
- Các cảm xúc mạnh mẽ, đặc biệt là cảm giác bất lực, mất kiểm soát hoặc bị bẫy.
- Cảm xúc hướng về các thành viên gia đình, bao gồm sự hỗn độn giữa tình yêu, sự tổn thương và sự oán giận.
Trò chuyện với người thân về các yếu tố kích hoạt PTSD:
Hãy hỏi người thân về những việc họ từng làm trong quá khứ để phản ứng với yếu tố kích hoạt mà có vẻ hiệu quả (cũng như những việc không hiệu quả). Sau đó, hãy cùng nhau xây dựng một kế hoạch hành động chung cho cách xử lý trong tương lai.
Hãy cùng người thân thống nhất trước về cách ứng phó khi họ gặp ác mộng, ký ức ùa về (flashback) hoặc bị hoảng loạn (panic attack). Việc chuẩn bị sẵn một kế hoạch sẽ giúp tình huống bớt đáng sợ hơn cho cả hai, đồng thời giúp bạn ở thế chủ động để hỗ trợ người thân bình tĩnh lại.
Cách giúp đỡ người đang bị flashback hoặc hoảng loạn:
Trong lúc gặp flashback, người bệnh thường có cảm giác bị tách rời thực tại (định thần kém/giải thể nhân cách), như thể họ rơi ra khỏi chính cơ thể mình. Bất kỳ điều gì bạn làm để giúp họ “định tâm” (grounding – kết nối lại với thực tại) đều mang lại hiệu quả:
- Nói với người thân rằng họ đang gặp flashback, và dù cảm giác đó rất thật nhưng sự kiện đau thương đó hiện không thực sự xảy ra nữa.
- Giúp họ nhận biết lại môi trường xung quanh (ví dụ: bảo họ nhìn quanh phòng và mô tả to thành lời những gì họ nhìn thấy).
- Khuyến khích họ hít thở sâu và chậm (thở nhanh/thở gấp sẽ làm tăng cảm giác hoảng loạn).
- Tránh các chuyển động đột ngột hoặc bất kỳ hành động nào có thể làm họ giật mình.
- Hỏi ý kiến trước khi chạm vào người họ. Việc chạm vào hoặc ôm lấy người bệnh có thể khiến họ cảm thấy bị mắc kẹt, dẫn đến sự kích động lớn hơn, thậm chí gây ra phản ứng bạo lực.
5. Xử lý sự thất thường và cơn tức giận bùng nổ để giúp đỡ người mắc PTSD
PTSD có thể khiến người bệnh gặp khó khăn trong việc kiểm soát cảm xúc và hành vi bộc phát. Ở người thân của bạn, điều này có thể biểu hiện qua sự cực kỳ dễ kích động, tính khí thất thường hoặc những cơn giận dữ bùng nổ.
Người mắc PTSD luôn sống trong trạng thái căng thẳng cả về thể chất lẫn cảm xúc. Vì thường gặp khó khăn về giấc ngủ, họ rơi vào tình trạng kiệt sức, căng thẳng thần kinh và kiệt quệ thể xác liên tục – điều này làm tăng khả năng họ phản ứng quá mức trước các yếu tố gây căng thẳng hàng ngày.
Đối với nhiều người mắc PTSD, sự tức giận còn là “lớp vỏ bọc” cho các cảm xúc khác như đau khổ, bất lực hoặc tội lỗi. Tức giận giúp họ cảm thấy mình mạnh mẽ thay vì yếu đuối và dễ bị tổn thương. Một số người khác cố đè nén sự giận dữ cho đến khi nó bùng nổ vào lúc bạn ít ngờ tới nhất.
- Hãy quan sát các dấu hiệu cho thấy người thân đang tức giận
- Cố gắng giữ bình tĩnh
- Dành cho họ không gian riêng
- Hỏi xem bạn có thể giúp gì
- Đặt sự an toàn lên hàng đầu
- Giúp người thân quản lý cơn giận
6. Tìm kiếm sự trợ giúp từ chuyên gia tâm lý
Dù tình yêu thương và sự đồng hành của bạn rất quan trọng nhưng rõ ràng giúp đỡ người mắc PTSD không dễ và đôi khi những gì bạn làm là chưa đủ. Nhiều người từng trải qua chấn thương cần đến sự trị liệu PTSD chuyên nghiệp. Tuy nhiên, việc đề cập đến vấn đề này có thể khá nhạy cảm. Hãy thử nghĩ xem bạn sẽ cảm thấy thế nào nếu có ai đó gợi ý rằng bạn cần đi trị liệu tâm lý.
- Chờ thời điểm thích hợp để bày tỏ sự lo lắng
- Nhấn mạnh vào lợi ích của việc trị liệu
- Tập trung vào các vấn đề cụ thể
- Thừa nhận những rào cản và giới hạn của trị liệu
- Nhờ sự trợ giúp từ những người mà người thân tôn trọng và tin tưởng
- Khuyến khích người thân tham gia nhóm hỗ trợ (support group)
7. Tự chăm sóc bản thân là cách giúp đỡ người mắc PTSD
Để bệnh PTSD của người thân chi phối toàn bộ cuộc sống và phớt lờ những nhu cầu của chính mình là “công thức” chắc chắn dẫn đến sự kiệt sức, thậm chí có thể dẫn đến chấn thương tâm lý thứ phát (secondary traumatization). Bạn hoàn toàn có thể xuất hiện các triệu chứng chấn thương của riêng mình chỉ từ việc lắng nghe những câu chuyện đau thương hoặc tiếp xúc với các triệu chứng đáng ngại của người thân như ký ức ùa về (flashback). Bạn càng cảm thấy kiệt quệ và quá tải, nguy cơ bạn bị chấn thương tâm lý càng cao.
Để có đủ sức mạnh đồng hành cùng người thân trên chặng đường dài và giảm thiểu nguy cơ chấn thương tâm lý thứ phát, bạn bắt buộc phải nuôi dưỡng và chăm sóc bản thân.
- Chăm sóc các nhu cầu thể chất của bạn: Ngủ đủ giấc, tập thể dục đều đặn, ăn uống khoa học và chú ý điều trị bất kỳ vấn đề sức khỏe thể chất nào.
- Xây dựng hệ thống hỗ trợ cho riêng bạn: Dựa vào các thành viên khác trong gia đình, những người bạn đáng tin cậy, nhà trị liệu cá nhân, nhóm hỗ trợ hoặc cộng đồng tôn giáo/tín ngưỡng của bạn. Việc chia sẻ về cảm xúc và những gì bạn đang trải qua có thể giải tỏa tâm lý rất tốt.
- Dành thời gian cho cuộc sống riêng: Đừng từ bỏ bạn bè, sở thích hoặc các hoạt động mang lại hạnh phúc cho bạn. Điều quan trọng là phải giữ lại những điều trong cuộc sống khiến bạn mong chờ mỗi ngày.
- San sẻ trách nhiệm: Hãy nhờ các thành viên khác trong gia đình và bạn bè hỗ trợ để bạn có thời gian nghỉ ngơi. Bạn cũng có thể tìm kiếm các dịch vụ hỗ trợ tạm thời (respite services) tại cộng đồng.
- Thiết lập ranh giới: Hãy thực tế về những gì bạn có khả năng cho đi. Nhận biết giới hạn của bản thân, truyền đạt rõ ràng với người thân cùng những người liên quan, và kiên trì giữ vững ranh giới đó.
Lời kết
Hành trình giúp đỡ người mắc PTSD đòi hỏi rất nhiều sự kiên nhẫn, thấu cảm và vững vàng. Khi bạn kiên trì tạo dựng môi trường an toàn và lắng nghe không phán xét, người thân sẽ có thêm điểm tựa để chữa lành. Đừng quên chăm sóc bản thân và kết nối với các chuyên gia tâm lý để có sự đồng hành tốt nhất cho cả hai.
Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức tâm lý học, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc trị liệu y khoa chuyên nghiệp.
Bài viết tham khảo: https://www.helpguide.org/mental-health/ptsd-trauma/helping-someone-with-ptsd
