Rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD) là một tình trạng sức khỏe tâm thần xảy ra do trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện cực kỳ kinh hoàng, gây căng thẳng tột độ. Các triệu chứng có thể bao gồm ký ức ùa về (flashback), ác mộng, lo âu nghiêm trọng và những suy nghĩ không thể kiểm soát về sự kiện đó.
Hầu hết những người trải qua sự kiện chấn thương có thể gặp khó khăn trong việc thích nghi và ứng phó trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, theo thời gian và nhờ chăm sóc bản thân tốt, họ thường sẽ hồi phục. Nếu các triệu chứng trở nên tồi tệ hơn, kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm, đồng thời ảnh hưởng đến khả năng sinh hoạt hàng ngày, họ có thể đã mắc PTSD.
Tình trạng này cần được can thiệp y tế sớm ngay khi xuất hiện triệu chứng để giảm bớt sự khó chịu và giúp người bệnh nhanh chóng khôi phục khả năng sinh hoạt. Hãy cùng backup4e.com tìm hiểu chi tiết về PTSD qua nội dung sau đây nhé.
Triệu chứng của PTSD
Các triệu chứng của rối loạn căng thẳng sau chấn thương có thể khởi phát trong vòng 3 tháng đầu sau sự kiện chấn thương. Tuy nhiên, đôi khi triệu chứng chỉ xuất hiện sau đó nhiều năm. Các triệu chứng này kéo dài hơn một tháng, gây ra những rắc rối nghiêm trọng trong công việc, giao tiếp xã hội và các mối quan hệ, đồng thời cản trở khả năng thực hiện các công việc hàng ngày.
Nói chung, các triệu chứng PTSD được chia thành 4 nhóm chính: ký ức xâm nhập, sự né tránh, những thay đổi tiêu cực trong suy nghĩ và cảm xúc, cùng sự thay đổi trong phản ứng thể chất và cảm xúc. Triệu chứng có thể thay đổi theo thời gian hoặc khác nhau ở từng người.
Ký ức xâm nhập
Các triệu chứng của ký ức xâm nhập có thể bao gồm:
- Những ký ức đau buồn, không mong muốn về sự kiện chấn thương lặp đi lặp lại nhiều lần.
- Tái hiện lại sự kiện chấn thương như thể nó đang xảy ra lần nữa (ký ức ùa về / flashback).
- Mơ thấy những giấc mơ đe dọa hoặc ác mộng liên quan đến sự kiện chấn thương.
- Mất bĩnh tĩnh dữ dội về cảm xúc hoặc có phản ứng thể chất mạnh mẽ khi gặp điều gì đó nhắc nhớ đến sự kiện.
Sự né tránh
Các triệu chứng của sự né tránh có thể bao gồm:
- Cố gắng không suy nghĩ hoặc không trò chuyện về sự kiện chấn thương.
- Tránh xa những địa điểm, hoạt động hoặc con người gợi nhớ đến sự kiện chấn thương.
Những thay đổi tiêu cực trong suy nghĩ và cảm xúc của người mắc PTSD
Các triệu chứng này có thể bao gồm:
- Suy nghĩ tiêu cực về bản thân, người khác hoặc thế giới xung quanh.
- Thường xuyên trải qua các cảm xúc tiêu cực như sợ hãi, đổ lỗi, tội lỗi, tức giận hoặc hổ thẹn.
- Vấn đề về trí nhớ, bao gồm việc không thể nhớ được những khía cạnh quan trọng của sự kiện chấn thương.
- Cảm thấy xa cách, tách biệt với gia đình và bạn bè.
- Mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích trước đây.
- Khó cảm nhận được các cảm xúc tích cực.
- Tê liệt về mặt cảm xúc.
Thay đổi trong phản ứng thể chất và cảm xúc
Các triệu chứng thay đổi trong phản ứng thể chất và cảm xúc (còn gọi là triệu chứng kích thích) có thể bao gồm:
- Dễ bị giật mình hoặc hoảng sợ.
- Luôn trong trạng thái đề phòng nguy hiểm.
- Có hành vi tự hại hoặc hủy hoại bản thân, chẳng hạn như uống quá nhiều rượu hoặc lái xe quá tốc độ.
- Rối loạn giấc ngủ.
- Khó tập trung.
- Dễ kích động, bùng nổ tức giận hoặc có hành vi hung tính.
- Phản ứng thể chất như đổ mồ hôi, thở nhanh, tim đập nhanh hoặc run rẩy.
Đối với trẻ em từ 6 tuổi trở xuống, các triệu chứng cũng có thể bao gồm:
- Tái hiện sự kiện chấn thương hoặc các khía cạnh của sự kiện thông qua trò chơi.
- Đột nhiên gặp những giấc mơ đáng sợ (có thể có hoặc không liên quan trực tiếp đến sự kiện chấn thương).
Mức độ dữ dội của triệu chứng PTSD
Theo thời gian, mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng PTSD có thể biến động. Bạn có thể bộc lộ nhiều triệu chứng hơn khi gặp căng thẳng chung trong cuộc sống, hoặc khi đối mặt với những yếu tố nhắc nhớ đến trải nghiệm cũ – bao gồm cả thời điểm trong năm diễn ra sự kiện đó. Ví dụ, bạn có thể nghe thấy tiếng ống bô xe nổ và sống lại trải nghiệm chiến trường; hoặc bạn xem tin tức về một vụ tấn công tình dục và bị xâm chiếm bởi ký ức về vụ tấn công của chính mình.
Nguyên nhân gây rối loạn căng thẳng sau sang chấn
Bạn có thể phát triển rối loạn căng thẳng sau chấn thương khi trực tiếp trải qua, chứng kiến hoặc biết về một sự kiện có liên quan đến cái chết thực sự hoặc nguy cơ đe dọa tính mạng, thương tích nghiêm trọng hay xâm hại tình dục.
Các chuyên gia y tế hiện chưa thể khẳng định chắc chắn lý do tại sao một số người mắc PTSD còn những người khác thì không. Tương tự như hầu hết các vấn đề sức khỏe tâm thần, PTSD có thể xuất phát từ sự kết hợp của nhiều yếu tố:
- Trải nghiệm cực kỳ căng thẳng: Bao gồm cả mức độ nghiêm trọng và số lượng chấn thương tâm lý bạn đã từng trải qua trong đời.
- Yếu tố di truyền về sức khỏe tâm thần: Chẳng hạn như tiền sử gia đình có người mắc bệnh lo âu hoặc trầm cảm.
- Cơ chế điều tiết của não bộ: Cách não bộ kiểm soát các hóa chất và hormone do cơ thể giải phóng để phản ứng với căng thẳng.
Những ai có nguy cơ mắc PTSD?
Mọi lứa tuổi đều có thể mắc rối loạn căng thẳng sau chấn thương. Tuy nhiên, bạn có thể có nguy cơ cao phát triển PTSD sau một sự kiện chấn thương nếu:
- Trải qua các sự kiện chấn thương nghiêm trọng hoặc kéo dài.
- Bị thương tích về mặt thể xác trong chính sự kiện chấn thương đó.
- Từng tiếp xúc với các chấn thương tâm lý khác từ sớm trong đời, chẳng hạn như bị ngược đãi thời thơ ấu.
- Làm công việc thường xuyên tiếp xúc với các sự kiện đau thương, chẳng hạn như quân nhân hoặc lực lượng cứu hộ đầu tuyến (cảnh sát, cứu hỏa, y tế cấp cứu).
- Mắc các vấn đề sức khỏe tâm thần khác, như rối loạn lo âu hoặc trầm cảm.
- Lạm dụng rượu bia hoặc sử dụng chất gây nghiện.
- Thiếu hệ thống hỗ trợ tốt từ gia đình và bạn bè.
- Có người thân cùng huyết thống mắc các vấn đề tâm thần, bao gồm PTSD hoặc trầm cảm.
Các sự kiện gây chấn thương nghiêm trọng làm tăng nguy cơ mắc PTSD
Những sự kiện phổ biến nhất có thể dẫn đến PTSD bao gồm:
- Bị tiếp xúc với chiến tranh, giao tranh.
- Bị bạo hành thể xác thời thơ ấu.
- Bị bạo lực tình dục.
- Bị tấn công vũ lực.
- Bị đe dọa bằng vũ khí.
- Gặp tai nạn nghiêm trọng.
Nhiều sự kiện chấn thương khác cũng có thể dẫn đến PTSD, chẳng hạn như hỏa hoạn, thiên tai, bị cướp giật, bị trộm có vũ lực, tai nạn máy bay, bị tra tấn, bắt cóc, nhận chẩn đoán mắc bệnh hiểm nghèo đe dọa tính mạng, tấn công khủng bố và các sự kiện khắc nghiệt hoặc đe doạ tính mạng khác.
Một số giải pháp phòng ngừa rối loạn căng thẳng sau sang chấn
Sau khi sống sót qua một sự kiện chấn thương, nhiều người ban đầu sẽ xuất hiện các triệu chứng giống PTSD, chẳng hạn như không thể ngừng suy nghĩ về những gì đã xảy ra. Sợ hãi, lo lắng, tức giận, trầm cảm và tội lỗi đều là những phản ứng tâm lý bình thường trước chấn thương. Tuy nhiên, hầu hết những người tiếp xúc với chấn thương đều không phát triển thành bệnh PTSD.
Việc nhận được sự trợ giúp và hỗ trợ kịp thời có thể ngăn ngừa các phản ứng căng thẳng thông thường trở nên tồi tệ hơn và tiến triển thành PTSD. Điều này có nghĩa là bạn nên tìm đến gia đình, bạn bè – những người sẵn sàng lắng nghe và vỗ về. Nó cũng có thể bao gồm việc tìm kiếm một chuyên gia sức khỏe tâm thần để tham gia một khóa trị liệu ngắn hạn. Ngoài ra, một số người tìm thấy sự an ủi khi hướng về cộng đồng tôn giáo/tín ngưỡng của mình.
Sự đồng hành từ người khác cũng giúp bạn tránh tìm đến các phương pháp ứng phó tiêu cực, chẳng hạn như lạm dụng rượu bia hoặc chất kích thích.
Chẩn đoán PTSD thế nào?
Để chẩn đoán rối loạn căng thẳng sau chấn thương, chuyên gia y tế của bạn thường sẽ tiến hành:
- Khám thể chất: Để kiểm tra các vấn đề sức khỏe thể chất có thể là nguyên nhân gây ra triệu chứng của bạn.
- Đánh giá sức khỏe tâm thần: Bao gồm việc trò chuyện về các triệu chứng và sự kiện chấn thương đã dẫn đến tình trạng đó. Bạn cũng có thể được yêu cầu hoàn thành các bảng câu hỏi về trải nghiệm và triệu chứng của mình.
Chẩn đoán PTSD có nghĩa là một người đã trải qua một sự kiện có liên quan đến nguy cơ đe dọa tính mạng (thực tế hoặc tiềm ẩn), hành vi bạo lực hoặc thương tích nghiêm trọng. Điều này có thể xảy ra theo một hoặc nhiều cách sau:
- Bạn trực tiếp trải qua sự kiện chấn thương.
- Bạn trực tiếp chứng kiến sự kiện chấn thương xảy ra với người khác.
- Bạn biết tin một người thân thiết gặp phải sự kiện chấn thương.
- Bạn liên tục tiếp xúc với các chi tiết hình ảnh/thông tin ghê rợn về các sự kiện chấn thương, chẳng hạn như trường hợp của lực lượng cứu hộ đầu tuyến.
Bạn có thể mắc PTSD nếu các vấn đề gặp phải sau khi tiếp xúc với chấn thương kéo dài hơn một tháng và ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng hoạt động trong môi trường làm việc, xã hội cũng như các mối quan hệ xung quanh.
Điều trị PTSD – Những điều quan trọng cần biết
Điều trị rối loạn căng thẳng sau chấn thương có thể giúp bạn lấy lại cảm giác làm chủ cuộc sống. Phương pháp điều trị chính là trị liệu bằng trò chuyện (trị liệu tâm lý), ngoài ra cũng có thể kết hợp dùng thuốc.
Việc kết hợp các phương pháp này có thể cải thiện triệu chứng của bạn bằng cách:
- Dạy bạn các kỹ năng để quản lý và kiểm soát triệu chứng.
- Giúp bạn có cái nhìn tích cực, đúng đắn hơn về bản thân, người khác và thế giới xung quanh.
- Học cách ứng phó nếu các triệu chứng tái phát.
- Điều trị các vấn đề khác thường đi kèm với trải nghiệm chấn thương, chẳng hạn như trầm cảm, lo âu, hoặc lạm dụng rượu bia, chất kích thích.
Trị liệu tâm lý
Một số hình thức trị liệu tâm lý (trị liệu bằng trò chuyện) có thể được áp dụng để điều trị cho cả trẻ em và người lớn mắc PTSD, bao gồm:
- Liệu pháp phơi nhiễm (Exposure therapy): Liệu pháp hành vi này giúp bạn đối mặt một cách an toàn với các tình huống và ký ức đáng sợ, từ đó học cách ứng phó với chúng. Quá trình này được thực hiện theo từng bước, có thể dự đoán và kiểm soát được. Liệu pháp phơi nhiễm đặc biệt hiệu quả đối với các ký ức ùa về (flashback) và ác mộng. Một số phương pháp hiện nay sử dụng chương trình thực tế ảo (VR) để giúp bạn tái nhập vào bối cảnh diễn ra chấn thương.
- Liệu pháp nhận thức (Cognitive therapy): Hình thức trị liệu này giúp bạn nhận diện những mô hình tư duy đang khiến bạn bị kẹt lại – ví dụ như các niềm tin tiêu cực về bản thân hoặc sự sợ hãi rằng các sự kiện đau thương sẽ tái diễn. Đối với PTSD, liệu pháp nhận thức thường được kết hợp cùng liệu pháp phơi nhiễm.
Chuyên viên trị liệu cũng có thể giúp bạn xây dựng các kỹ năng quản lý căng thẳng để xử lý tốt hơn các tình huống áp lực trong cuộc sống. Các kỹ năng như thư giãn, chăm sóc giấc ngủ và tập thể dục đều mang lại hiệu quả tích cực.
Tất cả các phương pháp này giúp bạn kiểm soát nỗi sợ hãi kéo dài sau sự kiện chấn thương. Bạn và chuyên gia tâm thần có thể trao đổi để lựa chọn hình thức trị liệu đơn lẻ hoặc kết hợp phù hợp nhất với nhu cầu của bạn.
Bạn có thể tham gia trị liệu cá nhân, trị liệu nhóm hoặc kết hợp cả hai. Trị liệu nhóm mang lại cơ hội kết nối với những người đang trải qua hoàn cảnh tương tự.
Sử dụng thuốc
Một số loại thuốc có thể giúp cải thiện các triệu chứng của PTSD:
- Thuốc chống trầm cảm: Các loại thuốc này có thể làm dịu triệu chứng trầm cảm và lo âu, đồng thời hỗ trợ cải thiện giấc ngủ và khả năng tập trung. Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) như sertraline (Zoloft) và paroxetine (Paxil) đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt để điều trị PTSD. Venlafaxine (Effexor XR) cũng có thể được kê đơn. Hãy trao đổi với bác sĩ về các tác dụng phụ có thể xảy ra.
- Thuốc chống lo âu: Nhóm thuốc này có thể giảm bớt sự lo âu nghiêm trọng và các vấn đề liên quan. Tuy nhiên, một số loại thuốc chống lo âu có nguy cơ gây nghiện/lạm dụng, vì vậy chúng thường chỉ được chỉ định sử dụng trong thời gian ngắn.
Lời Kết
Vượt qua PTSD là một hành trình dài cần nhiều sự kiên nhẫn và thấu hiểu. Những ký ức đau buồn có thể chưa biến mất ngay lập tức, nhưng việc tìm kiếm sự hỗ trợ y khoa kịp thời sẽ giúp bạn từng bước kiểm soát lại cảm xúc. Đừng ngần ngại chia sẻ và đồng hành cùng các chuyên gia để sớm chữa lành tổn thương và tìm lại sự bình yên trong cuộc sống.
Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức tâm lý học, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc trị liệu y khoa chuyên nghiệp.
Bài viết tham khảo: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/post-traumatic-stress-disorder/symptoms-causes/syc-20355967
