Nếu bạn thường xuyên cảm thấy tim đập nhanh, dồn dập hay lo âu tột cùng mà không rõ lý do, việc phân biệt cơn hoảng loạn và cơn lo âu sẽ giúp bạn hiểu rõ điều gì đang thực sự xảy ra với cơ thể mình. Theo bài viết chia sẻ từ backup4e.com, tuy hai trạng thái này đều mang lại cảm giác sợ hãi mãnh liệt, nhưng chúng lại có sự khác biệt rất lớn về nguyên nhân, mức độ bùng phát cũng như cách ứng phó chuẩn y khoa.
Cơn lo âu (Anxiety Attack) là gì?
Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần, Bản hiệu chỉnh lần thứ 5 (DSM-5-TR) không xếp “cơn lo âu” thành một chẩn đoán y khoa độc lập. Thay vào đó, tài liệu này liệt kê các rối loạn lo âu.
Nhóm này bao gồm các tình trạng sau:
- Rối loạn lo âu lan tỏa (GAD)
- Rối loạn hoảng loạn
- Rối loạn lo âu chia phân
- Chứng sợ khoảng rộng (không có tiền sử rối loạn hoảng loạn)
- Rối loạn lo âu xã hội
- Phobia (chứng sợ) cụ thể
Lo âu là một trải nghiệm thường liên quan đến việc dự đoán hoặc đối phó với một tình huống, trải nghiệm hoặc sự kiện gây căng thẳng. Nó có thể bùng phát từ từ hoặc đột ngột.
Các triệu chứng của lo âu bao gồm:
- Lo lắng
- Muộn phiền, căng thẳng
- Sợ hãi
Khi các triệu chứng này xuất hiện đột ngột và dữ dội, người ta thường gọi đó là một “cơn lo âu” (anxiety attack), mặc dù thực chất họ đang mô tả một cơn hoảng loạn (panic attack) hoặc một đợt lo âu mức độ nghiêm trọng.
Cơn hoảng loạn (Panic Attack) là gì?
Cơn hoảng loạn xuất hiện đột ngột và đi kèm với sự sợ hãi dữ dội, thường vượt quá khả năng chịu đựng. Chúng đi kèm với các triệu chứng thể chất rất nặng nề như tim đập nhanh, thở dốc hoặc nôn nao.
DSM-5-TR công nhận các cơn hoảng loạn và phân loại chúng thành: không dự đoán trước (unexpected) hoặc dự đoán trước (expected).
- Cơn hoảng loạn không dự đoán trước: Có thể xảy ra mà không có nguyên nhân rõ ràng.
- Cơn hoảng loạn dự đoán trước: Được kích hoạt bởi các tác nhân bên ngoài, chẳng hạn như các chứng sợ (phobia).
Cơn hoảng loạn có thể xảy ra với bất kỳ ai, nhưng việc gặp phải nhiều hơn một lần có thể là dấu hiệu của rối loạn hoảng loạn – một tình trạng sức khỏe tâm thần đặc trưng bởi các cơn hoảng loạn lặp đi lặp lại và đột ngột. Phân biệt cơn hoảng loạn và cơn lo âu khá phức tạp vì thông thường, bệnh nhân hoặc người nhà có thể bị nhầm lẫn do một số triệu chứng tương đồng.
Tiêu chí phân biệt cơn hoảng loạn và cơn lo âu qua triệu chứng
Vì “cơn lo âu” không phải là một tình trạng y khoa chính thức, nên nó không có các tiêu chuẩn chẩn đoán hay triệu chứng cụ thể. Trong khi đó, một cơn hoảng loạn có thể gây ra các triệu chứng về cả thể chất lẫn cảm xúc. Để Phân biệt cơn hoảng loạn và cơn lo âu, hãy nhìn vào các triệu chứng phổ biến bao gồm:
- E sợ và lo lắng
- Căng thẳng tột cùng
- Sợ chết hoặc sợ mất kiểm soát
- Cảm giác tách rời khỏi thế giới xung quanh (tri giác sai thực tại) hoặc tách rời khỏi chính mình (giải thể nhân cách)
- Hồi hộp, đánh trống ngực hoặc tim đập nhanh
- Đau tức ngực
- Thở dốc, khó thở
- Cảm giác nghẹn ở cổ họng hoặc như bị ngạt thở
- Khô miệng
- Đổ mồ hôi
- Ớn lạnh hoặc bốc hỏa
- Run rẩy
- Tê bì hoặc châm chích (rối loạn cảm giác)
- Nôn nao, đau bụng hoặc khó chịu ở dạ dày
- Đau đầu
- Choáng váng, chóng mặt
Đôi khi rất khó để nhận biết tình trạng bản thân, bạn có thể dựa vào các đặc điểm sau để phân biệt cơn hoảng loạn và cơn lo âu:
- Nguyên nhân: Lo âu thường liên quan đến một yếu tố được coi là căng thẳng hoặc đe dọa. Cơn hoảng loạn không phải lúc nào cũng do các yếu tố căng thẳng kích hoạt, chúng thường xảy ra hoàn toàn bất ngờ.
- Mức độ căng thẳng: Trong khi lo âu có thể ở mức độ nhẹ, trung bình hoặc nghiêm trọng, thì cơn hoảng loạn là một trải nghiệm cực kỳ dữ dội. Ví dụ: bạn có thể không thể di chuyển hoặc phản ứng khi đang lên cơn hoảng loạn.
- Phản ứng “chống trả hay bỏ chạy” (fight-or-flight): Trong cơn hoảng loạn, phản ứng tự chủ này của cơ thể sẽ chiếm quyền kiểm soát. Các triệu chứng thể chất thường dữ dội hơn nhiều so với cảm giác lo âu thông thường.
- Tốc độ bùng phát: Cơn hoảng loạn thường xảy ra đột ngột, kéo dài vài phút hoặc vài giờ.
- Tác động kéo dài: Cơn hoảng loạn có thể kích hoạt nỗi sợ dữ dội về việc sẽ gặp phải một cơn hoảng loạn khác. Điều này có thể ảnh hưởng đến hành vi của bạn, khiến bạn né tránh những nơi hoặc tình huống mà bạn cho là có nguy cơ.
Nguyên nhân và cách phân biệt cơn hoảng loạn và cơn lo âu
Mỗi người đều khác nhau và có thể cảm thấy lo âu trước nhiều tình huống đa dạng: buổi hẹn hò đầu tiên, phỏng vấn xin việc, hay giải quyết một vấn đề cá nhân bất ngờ. Sự lo âu này có thể từ nhẹ đến nghiêm trọng, tùy thuộc vào nguồn lực cảm xúc và sự hỗ trợ mà bạn có.
Cơn hoảng loạn có thể xảy ra vì những lý do dự đoán trước hoặc không dự đoán trước:
- Không dự đoán trước: Không có yếu tố kích hoạt rõ ràng từ bên ngoài. Ví dụ, bạn có thể đang chợp mắt và chợt tỉnh dậy với một cơn hoảng loạn.
- Dự đoán trước: Xảy ra khi bạn đối mặt với một tác nhân đã biết. Ví dụ, nếu bạn sợ đi máy bay, bạn có thể bị hoảng loạn trước khi bước lên máy bay.
Các nguồn căn nguyên khác gây ra lo âu từ nhẹ đến nặng (bao gồm cả cơn hoảng loạn) có thể gồm:
- Công việc áp lực
- Lái xe
- Các tình huống xã hội
- Các chứng sợ (phobia) như sợ khoảng rộng, sợ không gian hẹp, sợ chiều cao
- Nhắc nhớ hoặc ký ức về các trải nghiệm chấn thương
- Bệnh mãn tính như bệnh tim, tiểu đường, hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc hen suyễn
- Cơn đau mãn tính
- Hội chứng cai rượu hoặc chất gây nghiện
- Caffeine
- Thuốc kê đơn và thực phẩm chức năng
- Các vấn đề về tuyến giáp
Yếu tố nguy cơ cần lưu ý khi phân biệt cơn hoảng loạn và cơn lo âu
Nói chung, sự lo âu dễ xảy ra hơn khi bạn có một vài yếu tố nguy cơ như:
- Trải qua hoặc chứng kiến các sự kiện chấn thương (khi còn nhỏ hoặc lúc trưởng thành)
- Trải qua biến cố lớn trong cuộc sống (người thân qua đời, ly hôn)
- Căng thẳng và lo âu kéo dài (trách nhiệm công việc, mâu thuẫn gia đình, khó khăn tài chính)
- Sống chung với bệnh mãn tính hoặc bệnh hiểm nghèo
- Có tính cách dễ lo âu
- Mắc một tình trạng sức khỏe tâm thần khác như trầm cảm
- Có người thân trong gia đình mắc rối loạn lo âu hoặc rối loạn hoảng loạn
- Sử dụng chất cấm hoặc lạm dụng rượu bia
Những người sống chung với rối loạn lo âu có nguy cơ trải qua cơn hoảng loạn cao hơn. Tuy nhiên, bị lo âu không có nghĩa là bạn chắc chắn sẽ gặp phải cơn hoảng loạn.
Phương pháp chẩn đoán khi phân biệt cơn hoảng loạn và cơn lo âu
Vì không phải là một tình trạng y khoa chính thức, các chuyên gia y tế sẽ không chẩn đoán “cơn lo âu”. Thay vào đó, nếu bạn bị lo âu dai dẳng hoặc thường xuyên lên cơn hoảng loạn, họ có thể chẩn đoán bạn mắc một rối loạn lo âu.
Bác sĩ sẽ hỏi về các triệu chứng và tiến hành xét nghiệm để loại trừ các bệnh lý khác có triệu chứng tương tự, chẳng hạn như bệnh tim hoặc tuyến giáp.
Để đưa ra chẩn đoán chính xác và phân biệt cơn hoảng loạn và cơn lo âu, bác sĩ có thể:
- Khám lâm sàng
- Yêu cầu xét nghiệm máu
- Đo điện tâm đồ (ECG/EKG)
- Đề xuất đánh giá tâm lý hoặc trả lời bảng câu hỏi
Phương pháp điều trị và sử dụng thuốc
Các chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể chỉ định nhiều chiến lược khác nhau — bao gồm trị liệu tâm lý, điều chỉnh lối sống và dùng thuốc — để kiểm soát các rối loạn lo âu và hoảng loạn.
Trị liệu tâm lý và tư vấn
Các phương pháp trị liệu bằng lời nói có thể bao gồm (thường phối hợp với nhau):
- Trị liệu nhận thức – hành vi (CBT): Giúp bạn nhìn nhận những điều khiến bạn lo lắng theo một cách mới, từ đó xây dựng chiến lược ứng phó với các yếu tố kích hoạt.
- Trị liệu nhận thức: Giúp xác định, định hình lại và trung hòa những suy nghĩ tiêu cực tiềm ẩn đi kèm với rối loạn lo âu.
- Liệu pháp phơi nhiễm: Tiếp xúc có kiểm soát với các tình huống gây sợ hãi để giúp bạn học cách đối mặt với nỗi sợ theo cách mới.
- Các kỹ thuật thư giãn: Bao gồm bài tập hít thở, tưởng tượng có hướng dẫn, thư giãn tiến triển, phản hồi sinh học (biofeedback).
Sử dụng thuốc
Các loại thuốc bác sĩ có thể kê đơn để kiểm soát triệu chứng lo âu và hoảng loạn bao gồm:
- Thuốc chống trầm cảm: Gồm các thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) và thuốc ức chế tái hấp thu serotonin-norepinephrine (SNRI). Thường dùng lâu dài và cần thời gian để phát huy tác dụng.
- Thuốc chẹn beta: Giúp kiểm soát các triệu chứng thể chất như tim đập nhanh.
- Thuốc chống lo âu: Nhóm benzodiazepine có tác dụng an thần, giúp làm dịu triệu chứng nhanh chóng. Thường chỉ dùng ngắn hạn vì nguy cơ gây nghiện cao.
Mẹo tự chăm sóc và xoa dịu tại nhà
Nếu bạn cảm thấy lo âu hoặc dự đoán một cơn hoảng loạn sắp xảy ra, hãy thử:
- Thở chậm và sâu: Tập trung vào từng nhịp hít vào và thở ra. Cảm nhận bụng phồng lên khi hít vào và đếm ngược từ 4 khi thở ra.
- Nhận diện và chấp nhận trải nghiệm: Tự nhắc nhở bản thân rằng các triệu chứng này khó chịu nhưng rồi sẽ qua.
- Thực hành chánh niệm (Mindfulness): Quan sát các suy nghĩ và cảm giác của bản thân mà không đưa ra phản ứng hay phán xét, giúp giữ tâm trí ở hiện tại.
- Sử dụng các kỹ thuật thư giãn: Nhắm mắt, tắm nước ấm, dùng tinh dầu hoa oải hương (lavender) hoặc thả lỏng cơ bắp.
Thay đổi lối sống để phòng ngừa
Những thay đổi lối sống dưới đây có thể giúp ngăn ngừa cũng như giảm mức độ nghiêm trọng của các đợt hoảng loạn và lo âu:
- Giảm thiểu và quản lý các nguồn gây căng thẳng
- Học cách nhận diện và chặn đứng các suy nghĩ tiêu cực
- Duy trì vận động thể chất đều đặn
- Tập thiền hoặc yoga
- Ăn uống đủ chất và cân bằng
- Tham gia nhóm hỗ trợ
- Hạn chế hoặc tránh xa rượu bia và caffeine
Lời kết
Việc chủ động phân biệt cơn hoảng loạn và cơn lo âu là bước khởi đầu quan trọng để bạn lấy lại sự tự chủ đối với sức khỏe tinh thần của mình. Nhìn chung, thuật ngữ “cơn lo âu” (anxiety attack) thường chỉ được dùng trong đời sống hàng ngày để chỉ các đợt lo âu tăng cao, chứ không phải một chẩn đoán y khoa chính thức. Trong khi đó, cơn hoảng loạn (panic attack) là một đợt bùng phát lo âu dữ dội đã được y văn công nhận.
Dù bạn đang trải qua đợt căng thẳng kéo dài hay những cơn hoảng loạn đột ngột, việc tìm kiếm sự tư vấn từ các chuyên gia y tế sẽ giúp bạn có lộ trình điều trị an toàn và sớm phục hồi sự bình yên trong tâm hồn.
Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức tâm lý học, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc trị liệu y khoa chuyên nghiệp.
Bài viết tham khảo: https://www.healthline.com/health/panic-attack-vs-anxiety-attack
