Rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) là một tình trạng sức khỏe tâm thần gây ra cảm giác sợ hãi, luôn thấy quá tải và lo âu quá mức về những điều diễn ra hàng ngày. Những cảm xúc này rất khó để tự kiểm soát và có thể ảnh hưởng đến cả trẻ em lẫn người trưởng thành. Liệu pháp trò chuyện (tâm lý trị liệu) và dùng thuốc có thể giúp cải thiện tình trạng này.
Trong bài viết này, hãy cùng backup4e.com tìm hiểu đầy đủ thông tin về rối loạn lo âu lan tỏa để bình tĩnh ứng phó, chủ động phục hồi sức khỏe tâm thần của bạn.
Rối loạn Lo âu Lan tỏa (GAD) là gì?
Rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) là một tình trạng sức khỏe tâm thần khiến bạn cảm thấy lo lắng quá mức về các tình huống thường nhật. Tình trạng này xảy ra thường xuyên, khó kiểm soát và làm ảnh hưởng đến các hoạt động hàng ngày của bạn tại nhà, nơi làm việc hoặc trường học.
Cảm thấy hồi hộp, lo lắng đôi khi là điều bình thường, đặc biệt là sau khi gặp phải một biến cố lớn trong cuộc sống. Nhiều người thường lo lắng về những vấn đề như sức khỏe, tiền bạc hoặc gia đình. Tuy nhiên, đối với người mắc GAD, những cảm xúc này xuất hiện với tần suất dày đặc hơn và mức độ dữ dội hơn, ngay cả khi có rất ít hoặc không có lý do rõ ràng.
Những cảm xúc này có thể dẫn đến các triệu chứng thể chất như bồn chồn, đau đầu hoặc đau nhức không rõ nguyên nhân, khiến việc vượt qua mỗi ngày trở nên vô cùng khó khăn.
Trên thực tế, rối loạn lo âu lan tỏa rất phổ biến. Hiện tại, nó ảnh hưởng đến khoảng 3% dân số trưởng thành tại Mỹ và khoảng 5% dân số ở một thời điểm nào đó trong đời. Tuy nhiên, chỉ có 43% số người bị ảnh hưởng là đang nhận được sự điều trị.
Lưu ý: Bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có thể giúp bạn kiểm soát và quản lý GAD.
Triệu chứng và Nguyên nhân của Rối loạn lo âu lan tỏa
Cùng với sự lo âu quá mức, rối loạn lo âu lan tỏa có thể gây ra các triệu chứng thể chất. Các triệu chứng thể chất của rối loạn lo âu lan tỏa bao gồm bồn chồn, đau đầu và đánh trống ngực. Cụ thể như sau:
- Lo lắng quá mức và dai dẳng về những việc hàng ngày
- Khó khăn trong việc kiểm soát các mối lo
Các triệu chứng có thể lúc tăng lúc giảm và thường tồi tệ hơn khi bạn căng thẳng. Bạn cũng có thể gặp các triệu chứng thể chất đi kèm với trạng thái lo âu kéo dài, như:
- Tró khăn khi đi vào giấc ngủ và/hoặc duy trì giấc ngủ
- Mệt mỏi
- Luôn cảm thấy căng thẳng, dễ kích động hoặc căng tảng
- Đau đầu
- Đánh trống ngực (tim đập nhanh)
- Căng cơ
- Bồn chồn, bứt rứt
- Khó thở, thở nông
- Đổ mồ hôi
- Khó tập trung
- Đau nhức không rõ nguyên nhân (như đau cơ, đau dạ dày)
Cho đến nay, các nhà nghiên cứu chưa xác định được nguyên nhân chính xác gây ra GAD, nhưng nhiều khả năng nó là sự kết hợp của các yếu tố:
- Chức năng não bộ: Có thể có sự khác biệt trong cách não bộ của bạn xử lý sự lo lắng và căng thẳng.
- Di truyền: GAD có thể mang tính gia đình. Sự khác biệt về di truyền được cho là dẫn đến những thay đổi ở các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng trong não (serotonin, dopamine, GABA) – những chất ảnh hưởng trực tiếp đến mô hình tư duy của bạn.
- Trải nghiệm sống: Những trải nghiệm căng thẳng hoặc thách thức kéo dài theo thời gian có thể định hình cách bạn phản ứng với các tình huống hàng ngày.
Rối loạn lo âu lan tỏa gây ra các nguy cơ gì?
GAD có thể ảnh hưởng đến cả trẻ em và người lớn. Tình trạng này thường bắt đầu ở tuổi thơ hoặc tuổi vị thành niên, nhưng cũng có thể khởi phát ở bất kỳ độ tuổi nào.
Bạn có nguy cơ phát triển GAD cao hơn nếu:
- Là nữ giới
- Có quan hệ huyết thống với người đã được chẩn đoán mắc GAD
- Từng trải qua một sự kiện chấn thương tâm lý hoặc căng thẳng nghiêm trọng trong đời
- Từng bị bạo hành hoặc ngược đãi khi còn nhỏ
- Sống chung với một tình trạng sức khỏe tâm thần khác, như các cơn hoảng loạn (panic attacks), trầm cảm hoặc một chứng sợ hãi nghiêm trọng (phobia)
- Đang quản lý/điều trị một bệnh lý mãn tính
- Thường xuyên sử dụng các chất kích thích như thuốc lá, rượu bia hoặc cần sa
Biến chứng của rối loạn lo âu lan tỏa
GAD có thể xảy ra song hành với các tình trạng sức khỏe tâm thần khác như rối loạn sử dụng chất gây nghiện và trầm cảm. Người bệnh thường gặp phải sự thay đổi tâm trạng nghiêm trọng hoặc sự thay đổi lớn về hành vi và mức năng lượng.
Tình trạng này cũng có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện suy nghĩ tự tử hoặc muốn tự hại. Nếu bạn rơi vào thời điểm khó khăn, đừng ngần ngại tìm kiếm sự giúp đỡ.
Phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm rối loạn lo âu lan tỏa
Cách bác sĩ chẩn đoán rối loạn lo âu lan tỏa (GAD)
Bác sĩ chăm sóc sức khỏe ban đầu có thể giới thiệu bạn đến một chuyên gia sức khỏe tâm thần, chẳng hạn như bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng. Họ sẽ đặt các câu hỏi về sức khỏe tâm thần và tiền sử y khoa của bạn để hiểu rõ hơn những gì bạn đang trải qua.
Việc cảm thấy lo lắng hay ngập ngừng là hoàn toàn bình thường, nhưng hãy cố gắng cởi mở nhất có thể. Sự trung thực của bạn sẽ giúp bác sĩ hiểu đúng tình trạng để đưa ra phương pháp chăm sóc phù hợp giúp bạn cảm thấy tốt hơn.
Bác sĩ có thể tiến hành khám thực thể, yêu cầu bạn hoàn thành bảng câu hỏi đánh giá tâm trạng (như thang đo GAD-7), quan sát biểu cảm khuôn mặt cũng như giọng nói, và thực hiện một số xét nghiệm để loại trừ các nguyên nhân khác gây ra triệu chứng. Các xét nghiệm này có thể bao gồm:
- Xét nghiệm máu (kiểm tra chức năng tuyến giáp, xét nghiệm đường huyết, xét nghiệm chất kích thích/ma túy)
- Siêu âm tim
Tiêu chuẩn chẩn đoán Rối loạn Lo âu Lan tỏa
Các nhà cung cấp dịch vụ y tế sử dụng các tiêu chuẩn trong Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần, Bản hiệu chỉnh Lần thứ Năm (DSM-5-TR). Để được chẩn đoán mắc GAD, bạn phải cảm thấy lo âu vào hầu hết các ngày trong ít nhất 6 tháng, và sự lo âu này rất khó kiểm soát.
Bên cạnh cảm giác lo âu, người trưởng thành thường gặp ít nhất 3 trong số các triệu chứng sau (trẻ em chỉ cần ít nhất 1 triệu chứng):
- Cảm giác bồn chồn, bứt rứt hoặc luôn căng thẳng
- Dễ bị mệt mỏi
- Khó tập trung hoặc cảm thấy đầu óc trống rỗng
- Dễ kích động, cáu gắt
- Căng cơ
- Tró khăn khi đi vào giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ hoặc ngủ không sâu giấc (ngủ dậy vẫn thấy mệt)
Các triệu chứng này gây ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của bạn, bao gồm công việc, các mối quan hệ và sức khỏe tổng thể.
Bác sĩ sẽ kiểm tra để đảm bảo GAD không phải do ma túy hay tác dụng phụ của thuốc bạn đang dùng gây ra. Họ cũng sẽ xác định xem các triệu chứng có thể do một rối loạn tâm thần khác giải thích tốt hơn hay không, chẳng hạn như: rối loạn hoảng sợ, lo âu xã hội, rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) hoặc rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD).
Rối loạn lo âu lan tỏa được điều trị như thế nào?
GAD thường được điều trị bằng trị liệu tâm lý, dùng thuốc hoặc kết hợp cả hai. Các nghiên cứu cho thấy sự cải thiện rõ rệt nhất đạt được khi áp dụng liệu pháp kết hợp (dùng thuốc cùng với trị liệu tâm lý). Bác sĩ sẽ làm việc cùng bạn để xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp dựa trên triệu chứng, nhu cầu và sức khỏe tổng thể của bạn.
Trị liệu tâm lý cho GAD
Trị liệu tâm lý (hay trị liệu bằng trò chuyện) là phương pháp giúp bạn khám phá và thấu hiểu rõ hơn về suy nghĩ, cảm xúc cũng như hành vi của mình. Quá trình này bao gồm việc làm việc trực tiếp với chuyên gia sức khỏe tâm thần được cấp phép trong một môi trường an toàn và giàu sự hỗ trợ.
Trị liệu cũng cung cấp các công cụ và chiến lược để nâng cao chất lượng sống và cải thiện khả năng hoạt động hàng ngày của bạn.
Liệu pháp CBT là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để điều trị GAD. CBT giúp bạn nhận diện và thay đổi những suy nghĩ tiêu cực – vốn là yếu tố làm trầm trọng thêm tình trạng lo âu và chi phối hành vi của bạn. Theo thời gian, CBT giúp giảm bớt sự lo âu quá mức và xây dựng các kỹ năng ứng phó lành mạnh hơn.
Thuốc điều trị GAD
Dùng thuốc cũng có thể là một phần trong kế hoạch điều trị GAD của bạn. Các lựa chọn phổ biến bao gồm:
- Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI): như escitalopram, paroxetine hoặc sertraline
- Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin-norepinephrine (SNRI): như duloxetine và venlafaxine
- Benzodiazepine (khuyến cáo chỉ sử dụng trong ngắn hạn)
- Buspirone
Nếu bạn không đáp ứng với các loại thuốc trên, bác sĩ có thể cân nhắc các lựa chọn thay thế:
- Thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCA), như amitriptyline
- Thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai
- Valproate
Khi nào nên gặp bác sĩ về tình trạng Rối loạn Lo âu Lan tỏa (GAD)?
Nếu bạn đang dùng thuốc điều trị GAD, điều quan trọng là phải tái khám định kỳ. Bác sĩ sẽ đánh giá hiệu quả của thuốc và điều chỉnh liều lượng nếu cần. Hãy thông báo cho bác sĩ nếu bạn gặp bất kỳ tác dụng phụ hoặc triệu chứng mới nào.
Nếu đang tham gia trị liệu tâm lý, hãy cố gắng tham dự đầy đủ các buổi hẹn và sắp xếp lại lịch nếu bắt buộc phải nghỉ. Quá trình này cần có thời gian để phát huy tối đa hiệu quả, nhưng kiên trì chính là chìa khóa then chốt trong lộ trình điều trị.
Nếu có bất kỳ lúc nào bạn cảm thấy quá tải hoặc có nguy cơ tự hại, hãy báo ngay cho bác sĩ, liên hệ để đặt lịch khám. Trường hợp gặp nguy hiểm khẩn cấp, hãy liên hệ ngay với đường dây nóng Ngày Mai.
Cách tự chăm sóc bản thân khi sống chung với Rối loạn Lo âu Lan tỏa
Bên cạnh việc điều trị y khoa, bạn có thể chủ động thực hiện các bước sau để hỗ trợ kiểm soát triệu chứng:
- Tạo những thay đổi nhỏ: Cắt giảm caffeine, giảm thời gian sử dụng mạng xã hội, tăng cường giao lưu với bạn bè và gia đình, ngủ đủ giấc, ăn uống lành mạnh và duy trì hoạt động thể chất.
- Thực hành các kỹ thuật thư giãn: Tập yoga, thiền định hoặc các bài tập chánh niệm để giải tỏa căng thẳng.
- Tránh các chất gây nghiện: Rượu bia và các chất gây nghiện có thể làm tình trạng lo âu tồi tệ hơn, đồng thời tương tác tiêu cực với các loại thuốc điều trị GAD.
- Tìm kiếm sự hỗ trợ: Các nhóm hỗ trợ (support groups) tạo ra không gian an toàn để bạn chia sẻ trải nghiệm, học hỏi từ người khác và nhận thêm động lực trong hành trình quản lý GAD.
- Sử dụng các ứng dụng sức khỏe tâm thần: Nhiều ứng dụng hiện nay có thể giúp bạn theo dõi diễn biến tâm trạng và thực hành các kỹ năng ứng phó hàng ngày.
Lời kết
Sống chung với rối loạn lo âu lan tỏa có thể khiến bạn luôn cảm thấy kiệt sức và mất phương hướng. Tuy nhiên, đây là tình trạng hoàn toàn có thể kiểm soát và cải thiện khi được tiếp cận đúng hướng. Việc kết hợp giữa trị liệu tâm lý, điều trị y khoa cùng các thói quen tự chăm sóc bản thân sẽ giúp bạn từng bước lấy lại sự cân bằng. Hãy nhớ rằng bạn không phải đơn độc trên hành trình này – chủ động tìm kiếm sự đồng hành từ bác sĩ và chuyên gia tâm lý là bước đi quan trọng nhất để giúp bạn thoát khỏi cái bóng của rối loạn lo âu lan tỏa và làm chủ lại cuộc sống của mình.
Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức tâm lý học, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc trị liệu y khoa chuyên nghiệp.
Bài viết tham khảo: https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23940-generalized-anxiety-disorder-gad
